Vitamin takviyeleri son yıllarda dünya genelinde hızla büyüyen bir sektör haline geldi. Bağışıklığı güçlendirdiği, yaşlanmayı yavaşlattığı ya da kronik hastalıklara karşı koruma sağladığı iddiasıyla milyonlarca kişi düzenli olarak takviye kullanıyor. Ancak National Geographic’in sağlık dosyasında yer verilen araştırmalar ve uzman görüşleri, bazı vitaminlerin özellikle yüksek dozda alındığında beklenen faydayı sağlamadığı gibi ciddi riskler doğurabileceğini ortaya koyuyor. Uzmanların özellikle dikkat çektiği iki vitamin ise A ve E vitamini.
Yağda çözünen vitaminler neden daha riskli?
National Geographic’te yayımlanan analizde, vitaminlerin iki temel gruba ayrıldığı hatırlatılıyor: suda çözünenler ve yağda çözünenler. C vitamini ve B grubu vitaminler suda çözündüğü için fazlası genellikle idrarla atılıyor. Ancak A, D, E ve K vitaminleri yağda çözündüğü için karaciğer ve yağ dokusunda depolanıyor.
Tufts Üniversitesi Jean Mayer USDA İnsan Beslenmesi Araştırma Merkezi’nde kardiyovasküler beslenme ekibinin direktörü Alice Lichtenstein, suda çözünen vitaminlerin fazlasının genellikle atıldığını, ancak yağda çözünen vitaminlerin vücutta birikerek potansiyel toksisite oluşturabileceğini belirtiyor. Bu birikim mekanizması özellikle yüksek doz takviye kullanımında risk yaratıyor.
A vitamini: Doz zehri belirler
A vitamini görme, bağışıklık sistemi ve hücre gelişimi için gerekli bir besin maddesi. Harvard TH Chan Halk Sağlığı Okulu’ndan epidemiyoloji ve beslenme profesörü Walter Willett, özel bir tıbbi neden olmadıkça yüksek doz vitamin takviyelerini rutin olarak önermediğini ifade ediyor.
ABD Ulusal Bilimler, Mühendislik ve Tıp Akademileri’ne göre yetişkinlerde A vitamini için tolere edilebilir üst alım seviyesi 3.000 mikrogram. Ancak bu miktarın; besinler, takviyeler ve retinol içeren kozmetik ürünler dahil tüm kaynakları kapsadığı vurgulanıyor.
Cleveland Clinic Bütünleyici Tıp Merkezi’nde görev yapan hekim Yufang Lin, tek bir yüksek dozun bile toksisiteye yol açabileceğini belirtiyor. Aşırı A vitamini alımı şu sorunlarla ilişkilendiriliyor:
- Baş ağrısı
- Eklem ve kas ağrıları
- Saç dökülmesi
- Görme bozukluğu
- Karaciğer hasarı
Massachusetts, Boston’daki Brigham and Women’s Hospital’da koruyucu tıp bölüm başkanı JoAnn Manson, A vitamini takviyelerinin kemik kırığı riskini artırabileceğine dair bulgular bulunduğunu ifade ediyor. Ayrıca hamilelik döneminde yüksek doz A vitamini alımının doğumsal anomalilerle bağlantılı olabileceği belirtiliyor.
National Institutes of Health (NIH) Beslenme Takviyeleri Ofisi de, takviye formundaki yüksek doz A vitamininin bazı kanser türleri açısından risk oluşturabileceğine dikkat çekiyor.
E vitamini: Antioksidan ama tartışmalı
E vitamini güçlü bir antioksidan olarak biliniyor ve doğal olarak badem, fındık, ay çekirdeği ve bitkisel yağlarda bulunuyor. Ancak sentetik formu konusunda akademik çevrelerde ciddi tartışmalar mevcut.
Harvard TH Chan Halk Sağlığı Okulu Beslenme Bölümü, E vitamini takviyelerinin uzun vadeli güvenliği konusunda soru işaretleri bulunduğunu bildiriyor. Mayo Clinic’ten kayıtlı diyetisyen Kate Zeratsky, E vitamininin farklı formlarının vücutta nasıl davrandığının hâlâ tam olarak anlaşılmadığını söylüyor.
Günlük önerilen alım miktarı 15 miligram olmasına rağmen, üst güvenli sınır 1.000 miligram olarak belirlenmiş durumda. Ancak NIH, bu üst sınırın altında bile yüksek doz takviyelerin zararlı olabileceğini belirtiyor.
Bazı klinik çalışmalar, günde 268 miligram E vitamini takviyesi alan erkeklerde prostat kanseri riskinin yüzde 17 arttığını ortaya koydu. Ayrıca yüksek doz E vitamini, kan sulandırıcı etkisi nedeniyle kanama riskini artırabiliyor.
Maryland Upper Chesapeake Sağlık Üniversitesi’nden diyetisyen Jessika Rose, yüksek doz E vitamininin kan pıhtılaşmasını etkileyebileceğini ve ilaçlarla etkileşime girebileceğini vurguluyor.
Takviyeler ilaç gibi denetlenmiyor
Uzmanların dikkat çektiği bir diğer önemli nokta ise takviyelerin ilaçlar kadar sıkı denetlenmemesi. ABD’de Gıda ve İlaç İdaresi (FDA), takviyeleri ilaç kategorisinde değerlendirmiyor. Bu durum içerik doğruluğu konusunda soru işaretleri yaratabiliyor.
New Hampshire Beslenme ve Diyetetik Akademisi’nden Jen Messer, yapılan bağımsız analizlerde bazı takviyelerin etiketinde belirtilen miktarda bileşen içermediğinin görüldüğünü aktarıyor.
Uzmanların ortak görüşü ne?
JoAnn Manson, vitaminlerin “mucize hap” olmadığını vurgularken, Walter Willett de çoğu sağlıklı bireyin dengeli beslenmeyle gerekli vitaminleri alabileceğini belirtiyor. Uzmanlar, takviye kullanımının kişisel ihtiyaçlara göre ve hekim kontrolünde planlanması gerektiğini söylüyor.
Vitaminler sağlığın temel taşları arasında yer alsa da, özellikle yağda çözünen A ve E vitaminlerinde yüksek doz kullanımının faydadan çok zarar getirebileceği bilimsel çalışmalarla ortaya konmuş durumda.
